Iran's toenemende gebruik van de Straat van Hormuz als geopolitiek drukmiddel dreigt de al fragiele vooruitzichten op een nieuw nucleair akkoord vóór een belangrijke deadline in 2026 te ondermijnen, aldus regionale analisten die de verschuivingen in het buitenlandse beleid van het land volgen.
Waarom de Straat van belang is
De Straat van Hormuz, een smalle zeestraat tussen de Perzische Golf en de Golf van Oman, is het belangrijkste olieknelpunt ter wereld. Ongeveer een vijfde van het wereldwijde olieverbruik passeert er dagelijks. Jarenlang heeft Teheran gesuggereerd dat het het verkeer daar zou kunnen verstoren als reactie op sancties of militaire druk. Recente stappen wijzen er echter op dat de straat verschuift van een theoretische dreiging naar een centraal onderdeel van de onderhandelingsstrategie van Iran.
Die verschuiving brengt risico's met zich mee. Elke daadwerkelijke of vermeende poging om de scheepvaart te blokkeren of te hinderen zou vrijwel zeker een snelle internationale reactie uitlokken, onder meer van de Amerikaanse Vijfde Vloot en geallieerde strijdkrachten. De daaruit voortvloeiende crisis zou de posities in gesprekken in Wenen-stijl kunnen verharden, waardoor het moeilijker wordt om het soort alomvattend akkoord te bereiken dat sancties zou opheffen en het nucleaire programma van Iran zou inperken.
Een kleiner wordend tijdsvenster
De datum van 2026 is niet willekeurig. Volgens de voorwaarden van het oorspronkelijke Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) uit 2015 beginnen enkele belangrijke beperkingen op de uraniumverrijking van Iran dat jaar te vervallen. Als er tegen die tijd geen nieuw akkoord is, zou Iran zijn verrijkingscapaciteit legaal kunnen uitbreiden zonder de resterende JCPOA-limieten te overtreden. Dat vooruitzicht heeft zowel Teheran als Washington een gevoel van urgentie gegeven – maar ook een reden om hard te onderhandelen.
Iraanse functionarissen hebben de vooruitgang op het nucleaire dossier publiekelijk gekoppeld aan veiligheidsgaranties in de Golf. Door in te zetten op de straat als hefboom proberen ze mogelijk concessies af te dwingen op het gebied van sanctieverlichting of regionale invloed. Toch kan de tactiek averechts werken. Hoe meer Iran zijn vermogen benadrukt om de straat te sluiten, hoe waarschijnlijker het is dat de VS en hun bondgenoten ijzersterke toezeggingen eisen dat Iran die optie niet zal gebruiken – eisen die de gesprekken voor onbepaalde tijd kunnen doen stagneren.
Wat de Straat-strategie kost
Er is ook een binnenlandse dimensie. De Iraanse economie staat zwaar onder druk door sancties, inflatie en werkloosheid. Een langdurige patstelling over de straat zou het land verder isoleren van wereldmarkten en investeringen. Zelfs als Teheran de waterweg nooit daadwerkelijk blokkeert, kan de perceptie van risico de verzekeringspremies voor tankers opdrijven en kopers naar alternatieve leveranciers zoals Saoedi-Arabië of Irak drijven.
Ondertussen is het venster voor diplomatie niet oneindig. Europese bemiddelaars zijn gefrustreerd geraakt door wat zij zien als maximalistische posities aan beide kanten. De Amerikaanse regering heeft gezegd de voorkeur te geven aan een onderhandelde uitkomst, maar heeft ook gewaarschuwd niet eeuwig te zullen wachten. Als de gesprekken vóór 2026 instorten, kan Iran te maken krijgen met een nieuwe ronde van terugkeer van sancties onder het oorspronkelijke JCPOA-mechanisme – een stap die het land verder zou isoleren en hardliners zou versterken die beweren dat onderhandelen zinloos is.
Wat er nu gebeurt
Verwacht wordt dat onderhandelaars de komende maanden opnieuw bijeenkomen, hoewel er nog geen datum is vastgesteld. De onbeantwoorde vraag is of de op de straat gerichte strategie van Iran voldoende hefboomwerking zal opleveren om een gunstige deal te sluiten – of dat het de andere kant er simpelweg van zal overtuigen dat Teheran niet serieus is over compromissen. Het antwoord kan bepalen of de deadline van 2026 een mijlpaal wordt voor een nieuw akkoord of een markering voor een diepere crisis.
