Tổng thống Nga Vladimir Putin đã đề nghị lưu trữ uranium làm giàu của Iran trên lãnh thổ Nga, một đề xuất có thể trao cho Moscow vai trò trung tâm trong việc xoa dịu cuộc đối đầu kéo dài giữa Tehran và Washington. Đề nghị này, được công bố trong bối cảnh căng thẳng Mỹ-Iran gia tăng, chạm đến một trong những khía cạnh nhạy cảm nhất của chương trình hạt nhân Iran: kho dự trữ vật liệu làm giàu mà các nước phương Tây lo ngại có thể được sử dụng để chế tạo bom.
Một lớp đệm tiềm năng cho căng thẳng hạt nhân
Theo đề xuất, Iran sẽ vận chuyển uranium làm giàu của mình tới một cơ sở tại Nga, qua đó loại bỏ vật liệu này khỏi quyền kiểm soát của Iran. Sự sắp xếp này sẽ đáp ứng một yêu cầu chính của cộng đồng quốc tế — đảm bảo rằng uranium làm giàu của Iran vẫn được giám sát chặt chẽ và không thể bị chuyển hướng cho mục đích quân sự. Đối với Washington, vốn đã cáo buộc Iran tiến gần đến mức làm giàu cấp độ vũ khí, kế hoạch này có thể đóng vai trò như một biện pháp bảo đảm có thể kiểm chứng. Ý tưởng này không hoàn toàn mới: một thỏa thuận năm 2015 với Iran, Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện (JCPOA), đã cho phép chuyển giao uranium làm giàu tương tự sang Nga để đổi lấy uranium thô. Thỏa thuận đó sụp đổ sau khi Mỹ rút lui vào năm 2018, và căng thẳng chỉ leo thang kể từ đó.
Tính toán ngoại giao của Nga
Đề nghị của Moscow đặt Putin vào vị trí trung gian hòa giải tiềm năng giữa hai đối thủ mà ông vẫn duy trì quan hệ làm việc. Nga từ lâu đã tìm cách đóng vai trò cân bằng ở Trung Đông, giữ kênh liên lạc mở với cả Iran và phương Tây. Bằng cách đề nghị lưu trữ uranium làm giàu của Iran, Putin có thể củng cố vị thế của mình trong các cuộc đàm phán không phổ biến vũ khí hạt nhân, đồng thời nâng cao hình ảnh của mình như một chính khách trong một khu vực đầy biến động. Động thái này cũng mang lại lợi ích kinh tế và chiến lược: nó sẽ cho Nga quyền giám sát trực tiếp một phần chuỗi cung ứng hạt nhân của Iran và tăng cường ảnh hưởng của mình đối với chương trình nguyên tử của Tehran.
Ý nghĩa của đề xuất đối với việc không phổ biến vũ khí hạt nhân
Việc lưu trữ uranium làm giàu trên đất Nga sẽ không làm giảm năng lực làm giàu của Iran — Tehran vẫn có thể sản xuất vật liệu mới — nhưng nó sẽ giới hạn kho dự trữ hiện tại. Đối với những người ủng hộ không phổ biến vũ khí hạt nhân, giới hạn đó là rất quan trọng. Nó mua thời gian cho ngoại giao và giảm nguy cơ rằng một sự thay đổi chính trị đột ngột ở Tehran có thể đưa một lượng lớn uranium làm giàu vào con đường chế tạo vũ khí. Đề xuất này cũng né tránh vấn đề nhạy cảm là đưa vật liệu ra khỏi khu vực hoàn toàn, điều mà Iran trước đây đã phản đối. Nga cung cấp một điểm đến gần về mặt địa lý với Iran và có thể chấp nhận được về mặt chính trị đối với cả Tehran và phương Tây.
Những câu hỏi chưa có lời giải
Hiện chưa rõ liệu Iran có chấp nhận đề nghị này hay không. Tehran trước đây đã từ chối vận chuyển uranium làm giàu ra nước ngoài, coi đó là sự mất chủ quyền và một con bài mặc cả. Hoa Kỳ chưa có phản ứng công khai về đề xuất này, nhưng bất kỳ thỏa thuận nào chỉ giữ nguyên các giới hạn làm giàu mà không có một thỏa thuận rộng hơn đều có khả năng vấp phải sự giám sát chặt chẽ từ những người theo đường lối cứng rắn ở cả hai bên. Đề xuất hiện đang chờ phản hồi từ Tehran và Washington. Liệu Iran có đồng ý với kế hoạch này hay không và Washington phản ứng thế nào sẽ quyết định liệu đề xuất này có vượt ra ngoài lời nói hay không.
