ایران ذخیرهای از اورانیوم غنیشده تا سطح نزدیک به تسلیحاتی ایجاد کرده است؛ اقدامی که مذاکرات هستهای شکننده به رهبری آمریکا را با مشکل مواجه میکند. این انباشت که توسط ناظران بینالمللی تأیید شده، خطر اعمال تحریمهای جدید و تشدید بنبستی را که از زمان خروج آمریکا از توافق ۲۰۱۵ ادامه داشته، افزایش میدهد.
سطح غنیسازی که اهمیت دارد
اورانیوم غنیشده تا خلوص ۶۰٪ تنها یک گام فنی با آستانه ۹۰٪ مورد نیاز برای سلاح هستهای فاصله دارد. تصمیم ایران برای رساندن غنیسازی به این سطح، اگرچه طبق معاهده عدم اشاعه هستهای (NPT) غیرقانونی نیست، اما محدودیتهای تعیینشده در برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) ۲۰۱۵ را نقض میکند. این ذخیره اکنون در نقطهای قرار دارد که اگر ایران تصمیم به غنیسازی بیشتر بگیرد، میتواند ظرف چند هفته مواد درجه تسلیحاتی تولید کند.
مقامات وزارت امور خارجه آمریکا از اعلام اندازه دقیق ذخیره خودداری کردهاند، اما آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) رشد پیوسته آن را در گزارشهای فصلی خود مستند کرده است. این انباشت از سال ۲۰۲۱ آغاز شد، زمانی که ایران پس از ترور دانشمند ارشد هستهای خود، غنیسازی ۶۰٪ را آغاز کرد — اقدامی که آن را یک اقدام دفاعی نامید.
تأثیر آن بر میز مذاکره
مذاکرات برای احیای برجام ماههاست که متوقف شده است. آمریکا و قدرتهای اروپایی خواستار عقبنشینی ایران از غنیسازی هستند، در حالی که تهران بر لغو تمام تحریمها پیش از هر اقدامی اصرار دارد. ذخیره نزدیک به سطح تسلیحاتی به ایران اهرم فشار میدهد — اما در عین حال ریسک را افزایش میدهد. هر توافقی اکنون باید به ذخیرهای بپردازد که در زمان امضای توافق اصلی وجود نداشت.
تصمیم ایران برای غنیسازی، مذاکرات با گروه به اصطلاح E3 — فرانسه، آلمان و بریتانیا — را نیز پیچیده کرده است. این دولتها هشدار دادهاند که این ذخیره «برای یک کشور بدون برنامه تسلیحاتی بیسابقه است»، اما هنوز مکانیسم بازگشت (snapback) را که تحریمهای سازمان ملل را بازمیگرداند، فعال نکردهاند.
تهدید تحریمها دوباره نمایان میشود
تحریمهای جدید فوریترین خطر هستند. طبق فرآیند حل اختلاف برجام، هر طرفی میتواند در صورت نقض اساسی توسط ایران، خواستار بازگشت تحریمهای سازمان ملل شود. آمریکا که دیگر عضو برجام نیست، نمیتواند مستقیماً این بند را اعمال کند، اما کشورهای E3 میتوانند. تاکنون آنها خودداری کردهاند و به دیپلماسی امید بستهاند.
در همین حال، وزارت خزانهداری آمریکا تحریمهای جداگانهای را علیه نهادهای مرتبط با برنامه غنیسازی ایران اعمال کرده است. اقدامات بیشتر میتواند صادرات نفت ایران، بخش بانکی یا حتی شرکتهای تأمینکننده قطعات سانتریفیوژ را هدف قرار دهد. تأثیر آن فوری خواهد بود: اقتصاد ایران که از پیش تحت فشار تورم و بیکاری است، ضربه دیگری خواهد خورد.
تهران با تسریع غنیسازی پاسخ داده است. پیام واضح است: ما را تحت فشار بگذارید، به بمب نزدیکتر میشویم. این منطق باعث شده E3 از اقدام خودداری کند، اما ذخیره آنها را مجبور میکند هزینه عدم اقدام را بسنجند.
چه اتفاقی خواهد افتاد
کانالهای دیپلماتیک همچنان باز هستند، اما زمان محدود است. شورای حکام آژانس در ماه مارس دوباره تشکیل جلسه میدهد و اگر پیشرفتی حاصل نشود، ممکن است E3 سرانجام خواستار بازگشت تحریمها شود. ایران اعلام کرده است که در صورت اعمال مجدد تحریمها، از تمام مذاکرات خارج خواهد شد. این آمریکا و متحدانش را با یک انتخاب مواجه میکند: یا سقف غنیسازی بالاتری را در یک توافق جدید بپذیرند، یا خطر فروپاشی کامل چارچوب عدم اشاعه را به جان بخرند. هیچکدام از گزینهها آسان نیست.
